Bilginin Paylaşımında Yeni Trend Açık Erişim Nedir?

Dünyada bilgi paylaşımında yeni bir trend var. Ulusal ve uluslararası yayıncılar, üniversiteler yayınladıkları çıktıları artık açık erişim yayıncılığı altında paylaşıyor. Peki nedir bu açık erişim/açık yayıncılık?

Açık erişim hiç şüphesiz ki bilginin yayılması ve paylaşılması için başlatılmış en iyi yollardan birisidir, bu makalede açık erişimin tanımını, kullanılmakta olan yolları inceleyeceğiz.

Açık Erişim Nedir?

Açık Erişim (Open Access) internet üzerinden aranılan ve bu araştırmanın sonucunda erişilen verilerin herhangi bir sınırlama, engelleme, kopyalama gibi erişim sorunları olmadan sınırsız özgürce kullanabilmesini ifade eden bir terimdir ve bu amaçlar doğrultusunda ilk olarak Budapeşte sonra Berlin Bilim çalıştayları ile fikirler benimsendi.

İlk olarak bilim insanlarının çalışmalarına ait akademik verinin özgürce paylaşılması olarak ifade edilmiş olsa da zamanla yazarlar, yayıncılar, akademisyenler, üniversiteler ve konu uzmanları tarafından çeşitli amaçlar için bazı şartlarla kullanılması olarak benimsendi ve bu süreç altın yol, yeşil yol, hibrit yollar gibi çeşitlilik kazanmıştır.

Açık erişim temel olarak yeşil ve altın yolları benimser ve ücretli/ücretsiz seçimlerle ayrım yapılabilir. Bununla beraber elmas açık erişimde parlayan bir yol olarak mevcuttur.

Açık erişimin bilimsel çıktıları nelerdir?

Makaleler, araştırma verileri, doktora ve yüksek lisans tezleri, Kitaplar ve Kitap Bölümleri, Konferans Bildirileri gibi bilimsel veri çıktılarıdır.

Açık Erişimde Altın Yol:

Akademisyenlerin veya üniversitelerin hazırlamış oldukları bilimsel çıktıların, açık erişim dergilerinde makale olarak yayınlanmasını ifade eder. Altın yola ait çıktılar hakem değerlendirmesi, editöryal süreçlerden geçer. Yazar ve yayıncı arasında sözleşme mevcut olmakla beraber hazırlanan bilimsel çıktının kesin hükümlerle ambargolu olmaması belirtilir. Bu sözleşmeler yazar hakları ön planda olup yayıncılar için telif hakkı talep konusu olmaz.

Açık Erişimde Yeşil Yol:

Hazırlanmış olan çıktılar yazarlar veya yazarın bağlı olduğu kuruluşlar tarafından, yayıncılardan bağımsız olarak kurumsal arşivler aracılığıyla ya da yazarın kişisel web sayfasında sınırsız erişilebilir hale getirilmesi anlamına gelir.

Akademisyen aynı zamanda ön/son baskı makalelerini de açık erişim sistemlerine ekleyebilirler.

Açık Erişimde Elmas Yol:

Altın açık erişim yolunu benimseyen ancak yazarların ücret ödemediği, araştırmacıların erişirken ücretsiz erişebildiği fon kuruluşları veya yayıncılar tarafından desteklenen dergilerde yayınlanan bilimsel çıktıların erişilmesini ifade eder. Bu yayın türünce ticari bir geçmiş olmaz. UNESCO’nun 2024 yılında başlattığı Küresel Açık Erişim İttifakı bu yolun en büyük projelerinden biridir. Avrupa Birliği Konseyi 2023 yılında elmas açık erişimin teşvik edilmesini tavsiye etti. Alman Araştırma Vakfı (DFG) 2024 senesinde ulusal bir merkez kurulması için çağrı yapmıştır.

Açık erişimin en önemli yolu olan elmas yol tahmini verilere göre 20.000’i geçen elmas modeli açık erişim dergisi bulunun bilimsel verilerin paylaşılmasında azımsanmayacak bir role sahiptir.

Neden elmas açık erişim yolu yaygınlaşmaya başladı, elmas açık erişimin avantajları sorusunun cevabı işe şöyle sıralanabilir;

• Araştırmacılar ve yazarlar için finansal engel bulunmaz.
• Makale ücreti, yazar ücreti talep edilmez.
• Elmas dergiler ulusal ve bölgesel olarak hazırlandıkları için uluslararası dergilerdeki gibi İngilizce haricinde diğer dillerin çok fazla erişilebilir olmadığı göz önüne alınınca büyük avantaj sağlar.
• Farklı disiplinlerde bilimsel yayınlar rahatlıkla erişilebilir durumdadır.
• Elmas dergiler kâr amacı gütmeyen kuruluşlar ve üniversiteler aracılığıyla yayınlanır ve fonlanır.
• Ulusal merkezler veya kurumsal ağlar ile bağımsız durumdadırlar.
• Yayınlar; akademisyen ve alanında uzman kişiler tarafından oluşturuldukları için güvenilirdir ve şeffaftır.

Ön Baskı ve Son Baskı Yayın Nedir?

Yazarlar hazırladıkları makaleleri hakem değerlendirmesinden geçirmeleri bilimsel yayıncılık için olmazsa olmazlardandır. Yazarların ilk defa oluşturdukları ve henüz hakem değerlendirmesine tutmadıkları yayınları açık erişim sistemlerine entegre ederek de açık bilime destek vermek isteyebilirler işte bu durumlarda oluşturulan bilimsel veriye ön baskı yayın denir.

Son baskı yayın ise; hakem heyeti tarafından değerlendirilmiş makalenin son biçimsel düzeninden önceki yani yazarın kabul edilmiş el yazısı sürümüdür.

Sonuç olarak çeşitli yolları bulunan açık erişimin; bilimsel bilginini özgürleşmesinde önemli ve kritik bir yeri vardır. Yazarlar ve araştırmacılar için finansal maliyetin olmaması elmas açık erişim yolunun tercih edilmesine imkân tanımakta ulusal/uluslararası kuruluşlarında teşvik etmesiyle hızla tercih edilen bir yol olmaktadır.